Hans Wijnberg Hans Wijnberg, grondlegger van Syncom, legde de basis voor film Inglorious Bastards
Hans Wijnberg

Hans Wijnberg aan het werk.

Syncom uit Groningen is een van de juweeltjes van het noordelijk bedrijfsleven. Het is een chemiebedrijf dat als partner in research opereert voor chemische bedrijven en concerns. Het bedrijf is op weg naar 600 werknemers. Maar het meest tot de verbeelding spreekt nog wel het verhaal achter Syncom, de enerverende levensgeschiedenis van mede-oprichter en oorlogsheld professor Hans Wijnberg (1922-2011).

Mijn eerste kennismaking met Wijnberg was ergens midden jaren ’90. Hij had een verhaal van mijn hand over de Groninger scheepsbouw gelezen. ,,Meneer Nielsen, leest u de Herald Trib?’’. Door de telefoon klonk een mooie basstem die een stevige overtuigingskracht herbergde. Hij stuurde me per ommegaande een indrukwekkend artikel over de Groninger scheepsbouw uit de International Herald Tribune, waarin de uitbesteding in die sector op heldere wijze werd uitgelegd.

Hij begeleidde 63 promovendi, onder wie Ben Feringa

Ik heb Hans Wijnberg niet goed gekend, ik heb hem slechts een paar keer ontmoet. Dat waren gesprekjes waarin hij aan elke zin lading gaf. Bijvoorbeeld bij een bezoek aan het net verhuisde Syncom, volgens mij vanuit het universiteitslab naar de plaats aan de Kadijk waar Syncom nu nog steeds vertoeft. ,,Meneer Nielsen’’, zei Wijnberg, want hij hanteerde altijd de u-vorm, ,,weet u waarom Syncom een succes wordt?’’

En daar kwam de uitleg. Wijnberg had 63 promovendi (onder wie Nobelprijswinnaar Ben Feringa en Spinozapremie-winnaar Bert Meijer) begeleid en een groot deel van hen had daarna een sleutelpositie verworven bij de grote chemieconcerns van deze wereld. ,,Als die mensen zien dat ik een bedrijf begin, vragen ze zich niet meer af hoe het bij dat bedrijf geregeld is. Ze weten dat het goed zit’’,  aldus Wijnberg. Met andere woorden: het vertrouwen in hem zou voor opdrachten zorgen. Simpel en doeltreffend, zo is wel gebleken.

Wijnberg had drie carrières in één leven: oorlogsheld, professor en ondernemer

Ik hoorde in tijd wel eens dat het leven van Hans Wijnberg een film waard zou zijn. Wist ik veel. Pas veel later werd me duidelijk hoe groots de man feitelijk was: hij was oorlogsheld, professor met een flinke staat van dienst en ook nog eens ondernemer. Hij stopte drie carrières in één leven.

Hans Wijnberg was de kleinzoon van Louis Wijnberg, de uitvinder van Simson (fietsbandplaksetjes). Met zijn tweelingbroer Loek (natuurkundige) werd hij door zijn ouders in 1939 naar de voor joden veilige Verenigde Staten gestuurd. Zijn ouders en een jongere broer bleven achter in Nederland. Vader Wijnberg besefte heel goed wat Europa stond te wachten aan Hitler-terreur. Maar waarschijnlijk kon hij de reis voor het hele gezin niet bekostigen. Het bezit van een fabriek was in die tijd niet altijd een goudmijn. Wijnberg blikte voor de VPRO-radio eens terug naar zijn vooroorlogse periode op het Kennemer Lyceum in Overveen: ,,De kinderen op dat lyceum kwamen van ouders die tennisbanen of tennisrackets bezaten. Wij hadden alleen tweedehands rackets.’’

‘In Nederlands onderwijs bepalen de onvoldoendes je loopbaan’

De brille van Hans Wijnberg was op het Kennemer Lyceum niet opgevallen. Hij verklaarde dat bij de VPRO-radio als volgt: ,,Ik had veel onvoldoendes, want ik had geen zin in al die veertien vakken.’’ In de VS hoefde hij maar vier vakken te volgen en haalde hij louter negens en tienen. Hij viel prompt op tussen de 6000 scholieren daar. Wijnberg vertelde me eens het Nederlandse onderwijssysteem onrechtvaardig te vinden: ,,Hier gaat het om wat je níet kunt, want de onvoldoendes bepalen je loopbaan. Terwijl het juist zou moeten gaan om wat je wél kunt.’’

Hans Wijnberg werd in 1943 door het Amerikaanse leger opgeleid tot parachutist en daarna tot geheim agent. Hij werd vervolgens achter de Duitse linies bij het Oostenrijkse Innsbruck gedropt. Hij werkte samen met de Duitse jood Fred Mayer en een Oostenrijkse deserteur. Ze hadden ondermeer de taak om vanuit Innsbruck de logistiek van de Duitsers in kaart te brengen. Wijnberg raakte rechtstreeks betrokken bij de bevrijding van Innsbruck, dat dankzij de voorbereidingen en blufpoker van het drietal zonder noemenswaardige verliezen werd ingenomen door de geallieerde troepen.

Documentaire over Wijnberg op Youtube: The Real Inglorious Bastards

De film Inglorious Bastards van Quentin Tarantino is voor een deel gebaseerd op de belevenissen van het drietal. Het is zeg maar een zeer vrije interpretatie van hun werk. Er is ook een documentaire gemaakt over die tijd onder de titel The Real Inglorious Bastards. Wijnberg wordt daarin geïnterviewd over de oorlogstijd. Vrijwel direct na het interview in 2011 overleed de Groninger professor.

Professor Wijnberg studeerde na de oorlog chemie in  de VS. Hij en zijn broer Loek overleefden als enigen van de familie de Tweede Wereldoorlog. Hij keerde uiteindelijk terug naar Nederland, waar hij in 1960 hoogleraar organische chemie aan de Rijksuniversiteit Groningen werd. Over de hele wereld wordt Wijnberg beschouwd als een van de grondleggers van de asymmetrische organokatalyse. De door hem opgeleide Bert Meijer (hoogleraar in Eindhoven) zegt in het boek Chemie achter de Dijken: ,,Hans Wijnberg heeft met zijn mix van Europese degelijkheid en Amerikaans opportunisme de organische chemie van Groningen op de kaart gezet.’’

‘Het rechtse geweten van de Universiteitskrant’

Na zijn verplichte pensionering in 1987 richtte hij samen met Richard Kellogg en Wolter ten Hoeve het bedrijf Syncom op. Het leidde – na dat van geheim agent en professor – tot een derde succesvolle carrière, nu als ondernemer. Wijnberg ontving in 1996 als 74-jarige zelfs de Wubbo Ockelsprijs voor innovatief ondernemen.

Schrijver Luuk Hajema is al enige jaren bezig aan een biografie over Wijnberg.  Hij kende Wijnberg uit de tijd dat hij nog voor de Universiteitskrant (UK) werkte, want daarin had Wijnberg een column en werd door Hajema ‘ons rechtse geweten’ genoemd. De professor was niet bepaald voor medezeggenschap en met vrouwenemancipatie had hij aanvankelijk ook niet veel op. Dat leverde veel boze reacties op, in de Groninger binnenstad stond op veel muren ‘Kill Wijnberg’ geklad.

‘Die kreet Kill Wijnberg vind ik een compliment’

Het deerde Wijnberg totaal niet. In een interview in magazine Broerstraat 5 uit 2016 zegt Hajema: ,,Wijnberg was voor niemand bang en bleef even tegendraads als altijd.’’ In het interview met de VPRO-radio blikte hij terug op die tijd. Hij vertelt dat hij bij terugkeer in Nederland aanvankelijk als progressieve liberale Amerikaan werd gezien, die op een normale manier met studenten en personeel omging.

Dat veranderde, zo zegt Wijnberg in het VPRO-interview, toen studenten volgens hem door communisten werden beïnvloed. ,,Alles moest gelijk zijn. Ze wilden zeggenschap, maar dan moet je ook verantwoordelijkheid nemen. En dat deden ze niet.’’ Wijnberg vond het communisme uit die tijd niet zoveel verschillen met het fascisme. ,,En zoiets mag geen rol spelen in onze cultuur.’’ Hij reageerde in de traditie van zijn vader die zich altijd fel verzette tegen het fascisme. ,,Die kreet ‘Kill Wijnberg’ vind ik een compliment.’’

Mensen als Wijnberg gunnen ander een podium

Mensen als Hans Wijnberg laten zich niet tegenhouden en zorgen ook voor een ongekende dynamiek. Ze nemen anderen op sleeptouw en gunnen die anderen een podium als ze het verdienen. Ze geven een kleur en geur aan een bedrijf. Zie je Syncom, dan denk je aan Wijnberg.

Pagina over Hans Wijnberg in Dagblad van het Noorden op 24 februari 2007

Recente verhalen

Recente blogs